استیل اینکونل: سوپرآلیاژی که مرزهای دما و خوردگی را جابجا میکند
مقدمه
در دنیای مهندسی مواد که عملکرد در شرایط سخت، تعیین کننده موفقیت یا شکست است، استیل اینکونل (Inconel) نه صرفاً یک آلیاژ، بلکه خانوادهای از سوپر آلیاژهای پایه نیکل-کروم است که به نمادی از مقاومت خوردگی استثنایی، پایداری حرارتی فوقالعاده و استحکام مکانیکی بالا تبدیل شدهاند. اگر شما، متخصص یا مهندس حوزههای صنایع هوافضا، نفت و گاز، انرژی هستهای، تولید نیرو یا صنایع شیمیایی هستید، احتمالاً به خوبی با چالشهای محیطهای دما بالا، خورنده و تحت تنش اکسیداتیو آشنا هستید. اینکونلها دقیقاً برای غلبه بر این چالشهای مرزی طراحی شدهاند. این مقاله جامع، با نگاهی عمیق و تخصصی، به بررسی ریزساختار، خواص کلیدی، گریدهای پرکاربرد، کاربردها، فرآیندهای ساخت و چالشهای ماشینکاری این سوپرآلیاژهای حیاتی میپردازد. همراه ما باشید تا ببینیم چرا اینکونل در قلب فناوریهای پیشرفته امروزی میتپد.
درک ماهیت اینکونل: فراتر از یک “استیل” معمولی
- تعریف و جایگاه در طبقهبندی آلیاژها:
- اینکونل یک نام تجاری متعلق به شرکت Special Metals Corporation (اکنون زیرمجموعه PCC) است که خانوادهای گسترده از سوپرآلیاژهای پایه نیکل (Nickel-Base Superalloys) را شامل میشود.
- برخلاف تصور رایج از واژه “استیل”، اینکونلها فولاد ضدزنگ (Stainless Steel) نیستند. نقطه تمایز اصلی در میزان بالای نیکل (معمولاً >50% در بیشتر گریدها) و حضور عناصر آلیاژی پیچیدهتر نسبت به فولادهای ضدزنگ است.
- آنها در دسته سوپرآلیاژها (Superalloys) قرار میگیرند؛ موادی که قادر به حفظ استحکام مکانیکی و مقاومت به خزش (Creep Resistance) در دماهای بسیار بالا (اغلب تا 70% دمای ذوب خود) و در محیطهای خورنده هستند.
- فلسفه وجودی: پاسخ به نیازهای افراطی
- موتورهای جت و توربینهای گازی: نیاز به مواد مقاوم در برابر حرارتهای شدید، اکسیداسیون و خزش.
- صنایع شیمیایی و پتروشیمی: مواجهه با اسیدهای قوی، بازها و محیطهای تحت فشار و دما.
- راکتورهای هستهای: عملکرد در محیط پرتوزا و دمای بالا.
- اینکونلها با ترکیب منحصر به فرد خود، پاسخی مهندسیشده به این تقاضاها هستند.
راز قدرت اینکونل: ریزساختار و عناصر آلیاژی
- پایه نیکل: ستون فقرات مقاومت
- نیکل بهطور ذاتی مقاومت عالی به خوردگی، بهویژه در محیطهای قلیایی و کاهنده، و چقرمگی (Toughness) بالایی دارد.
- ساختار FCC (مکعبی مرکزپر) نیکل، زمینهای پایدار برای استحکامبخشی فراهم میکند.
- کروم: سپر دفاعی در برابر اکسیداسیون و خوردگی
- عنصر کلیدی برای تشکیل لایه اکسیدی محافظ، پایدار و چسبنده (عمدتاً Cr2O3) در دماهای بالا و محیطهای اکسید کننده. این لایه از نفوذ بیشتر اکسیژن جلوگیری میکند (مقاومت به اکسیداسیون).
- مقاومت به خوردگی در محیطهای حاوی گوگرد و برخی اسیدها را افزایش میدهد.
- عناصر استحکامبخش: تقویت ماتریس
- آلومینیوم (Al) و تیتانیوم (Ti): عناصر اصلی تشکیل دهنده فاز گاما پرایم (γ’) با ترکیب Ni3(Al,Ti). این فاز بینفلزی، مهمترین مکانیزم استحکامبخشی در بسیاری از گریدهای اینکونل (بهویژه گریدهای عملیات حرارتیپذیر مانند 718 و 738) است. γ’ با ایجاد مانع در برابر حرکت نابجاییها، استحکام در دمای بالا و مقاومت به خزش را به شدت افزایش میدهد. پایداری γ’ تا دمای بسیار بالا (نزدیک به 1100°C برای برخی گریدها) کلید عملکرد آنهاست.
- نیوبیوم (Nb) / کلمبیوم (Cb): در گریدهایی مانند 718، Nb نقش کلیدی در تشکیل فاز گاما دابل پرایم (γ”) – Ni3Nb – ایفا میکند که عامل اصلی استحکام بخشی در محدوده دمایی متوسط تا بالا در این گرید پرکاربرد است. همچنین به مقاومت به خزش کمک میکند.
- مولیبدن (Mo): استحکامبخش محلول جامد (Solution Strengthener). مقاومت در برابر خزش و مقاومت به خوردگی حفرهای (Pitting) و شیاری (Crevice) را افزایش میدهد (بهویژه در محیطهای حاوی کلرید). پایداری فاز γ’ را نیز بهبود میبخشد.
- کبالت (Co): استحکامبخش محلول جامد. پایداری فاز γ’ را در دماهای بسیار بالا افزایش میدهد و تمایل به تشکیل فازهای مضر تاخوردگی (TCP) را کاهش میدهد (گریدهای پیشرفته مانند 740H).
- عناصر پایدارکننده و تصفیهکننده دانه
- کربن (C): تشکیل دهنده کاربیدها (مثل MC، M23C6، M6C) که معمولاً در مرز دانهها رسوب میکنند و به استحکام مرزدانه و مقاومت به خزش کمک میکنند. مقدار آن باید دقیقاً کنترل شود.
- بور (B) و زیرکونیوم (Zr): عموماً به مقادیر کم افزوده میشوند تا استحکام مرزدانه را بهبود بخشیده و قابلیت کارپذیری (Workability) را افزایش دهند.
- تشکیل فازها و کنترل ریزساختار
- فرآیندهای عملیات حرارتی دقیق (Solution Treatment, Aging) برای کنترل اندازه، توزیع و مقدار فازهای تقویتکننده (γ’, γ”) و کاربیدها حیاتی هستند.
- جلوگیری از تشکیل فازهای مضر تاخوردگی (مثل سیگما σ، لاوش Laves، مو μ) که میتوانند چقرمگی و مقاومت به خوردگی را به شدت کاهش دهند، از طریق طراحی ترکیب شیمیایی و کنترل فرآیند انجام میشود.
خواص کلیدی: چرا اینکونل بیهمتاست؟
- مقاومت به خوردگی و اکسیداسیون استثنائی
- عملکرد برتر در محیطهای اکسید کننده (اسید نیتریک، HNO3) و کاهنده (اسید هیدروفلوئوریک، HF – البته با محدودیت در گریدهای خاص).
- مقاومت عالی در برابر خوردگی حفرهای (Pitting)، خوردگی شیاری (Crevice) و ترکخوردگی ناشی از تنش خوردگی (SCC)، بهویژه در محیطهای حاوی کلرید (مثل آب دریا).
- تشکیل لایه اکسیدی محافظ (Cr2O3) که حتی در دمای بسیار بالا (>1000°C برای برخی گریدها) پایدار و خودترمیمشونده (Self-Healing) است.
- مقاومت در برابر خوردگی ناشی از گوگرد (Sulfidation) در صنایع نفت و گاز.
- استحکام مکانیکی و مقاومت به خزش در دمای بالا
- حفظ استحکام تسلیم (Yield Strength) و استحکام کششی (Tensile Strength) قابل توجه در دماهایی که فولادهای معمولی و حتی بسیاری از فولادهای ضدزنگ نرم میشوند.
- مقاومت به خزش (Creep Resistance) فوقالعاده: توانایی تحمل بارهای مکانیکی ثابت در دماهای بالا برای مدتهای طولانی بدون تغییر شکل بیش از حد مجاز. این خاصیت حیاتی برای پرههای توربین، دیسکها و اجزای موتور است.
- پایداری حرارتی (Thermal Stability) بالا: حفظ خواص مکانیکی و مقاومت به خوردگی پس از قرارگیری طولانیمدت در دماهای بالا.
- چقرمگی و مقاومت در برابر خستگی
- چقرمگی (Toughness) خوب، حتی در دماهای پایین (برخی گریدها).
- مقاومت به خستگی (Fatigue Resistance) بالا، بهویژه در محیطهای خورنده (خستگی-خوردگی). این خاصیت برای اجزای تحت بارگذاری چرخهای (مثل شفتها، اتصالات) حیاتی است.
گریدهای پرکاربرد اینکونل و ویژگیهای متمایز آنها
- Inconel 600 (UNS N06600)
- ترکیب: پایه نیکل-کروم (حدود 72% Ni, 15% Cr) با افزودن آهن (Fe).
- ویژگی: مقاومت عالی به اکسیداسیون در دماهای بالا، مقاومت به خوردگی در محیطهای قلیایی قوی و آب خالص فوقداغ. غیرقابل عملیات حرارتی سختشونده (Non-hardenable).
- کاربرد: اجزای کوره (تسمهها، محفظهها)، تجهیزات پردازش شیمیایی، هستههای راکتورهای هستهای، تولید هیدروکسید سدیم.
- Inconel 601 (UNS N06601)
- ترکیب: نیکل-کروم با آلومینیوم اضافی (حدود 60% Ni, 23% Cr, 1.4% Al).
- ویژگی: مقاومت به اکسیداسیون و پوستهشدگی (Oxidation/Scaling Resistance) بسیار عالی در دماهای بسیار بالا (تا 1250°C). استحکام مکانیکی بالاتر از 600 در دماهای بالا. غیرقابل عملیات حرارتی.
- کاربرد: قطعات کوره (تسمهها، رتورها، لولههای تابشی)، پوستههای مبدلهای حرارتی بازیاب، اجزای احتراق.
- Inconel 625 (UNS N06625)
- ترکیب: نیکل-کروم با مولیبدن و نیوبیوم بالا (حدود 58% Ni, 22% Cr, 9% Mo, 3.6% Nb).
- ویژگی: مقاومت به خوردگی حفرهای و شیاری استثنائی در محیطهای حاوی کلرید. مقاومت به طیف گستردهای از محیطهای خورنده (اسیدها، نمکها). استحکام بالا ناشی از اثر استحکامبخشی محلول جامد مولیبدن و نیوبیوم و تشکیل فاز γ” در عملیات حرارتی پیری. قابلیت جوشکاری عالی.
- کاربرد: تجهیزات فرآوری نفت و گاز (شیرآلات، لولهها، اتصالات)، قطعات هواپیما و موشک، تجهیزات دریایی، کارخانههای شیمیایی، بازیابی حرارت زبالهسوزها.
- Inconel 718 (UNS N07718)
- ترکیب: نیکل-کروم با نیوبیوم، مولیبدن، آلومینیوم و تیتانیوم (حدود 52% Ni, 19% Cr, 5.1% Nb, 3% Mo, 0.9% Ti, 0.5% Al). حاوی آهن قابل توجه (حدود 18%).
- ویژگی: پرکاربردترین سوپرآلیاژ جهان! استحکام مکانیکی بسیار بالا (بهویژه استحکام تسلیم) و مقاومت به خزش عالی در محدوده دمایی تا حدود 700°C. قابلیت جوشکاری خوب (بهویژه با روشهای مدرن) و عملیات حرارتیپذیری عالی. استحکام اصلی از فاز γ” (Ni3Nb) حاصل میشود.
- کاربرد: دیسکها، رینگها، شفتها، پرهها، محفظههای احتراق و اجزای سازهای موتورهای جت و توربینهای گازی. قطعات تحت فشار در صنایع نفت و گاز. اجزای راکتورهای هستهای. تجهیزات تست در دمای بالا.
- Inconel X-750 (UNS N07750)
- ترکیب: نیکل-کروم با آلومینیوم و تیتانیوم قابل توجه (حدود 70% Ni, 15% Cr, 2.5% Ti, 0.7% Al).
- ویژگی: استحکام بالا در دمای متوسط (تا حدود 700°C) ناشی از فاز γ’ (Ni3(Al,Ti)). پایداری حرارتی و مقاومت به اکسیداسیون عالی. چقرمگی خوب.
- کاربرد: اجزای کوره (تسمهها، اتصالات)، اجزای موتورهای توربین گازی (پرهها، دیسکها، بادامکها)، ابزارهای ساخت ورقهای شیشه، قالبهای اکستروژن، ابزارهای هوافضا.
- گریدهای پیشرفته (مثل 738, 939, 740H)
- ویژگی: بهینهسازی برای استحکام و مقاومت به خزش در دمای بسیار بالا (>750°C) در موتورهای نسل جدید. حاوی کبالت بیشتر و عناصر آلیاژی پیچیدهتر. نیاز به کنترل دقیق فرآیند و عملیات حرارتی دارند.
- کاربرد: پرهها و نازلهای توربینهای گازی پیشرفته، قطعات موتورهای راکت.
کاربردهای حیاتی: اینکونل کجا حرف اول را میزند؟
- هوافضا و توربینهای گازی (بزرگترین مصرف کننده)
- دیسکهای کمپرسور و توربین (عمدتاً 718)، پرهها (X-750, 738, 939, 740H و…)، محفظههای احتراق، نازلها، شفتها، اتصالات، قطعات سازهای.
- صنایع نفت، گاز و پتروشیمی
- شیرآلات تحت فشار بالا، اتصالات (فلنجها، کولتها)، لولهها و لولههای مغزی چاه (Downhole Tubing)، سیستمهای تزریق مواد شیمیایی، مبدلهای حرارتی، تجهیزات فرآیندی (بهویژه 625, 718, 825).
- تولید نیرو (حرارتی، هستهای، بازیابی)
- اجزای دیگهای بخار مدرن (لولههای سوپرهیتر، ری هیتر)، توربینهای بخار، اجزای راکتورهای هستهای (مونتاژهای کانال سوخت، اجزای سیستم خنککننده – 600, 690, 718)، سیستمهای بازیابی حرارت زبالهسوزها (625).
- صنایع شیمیایی و فرآیندی
- رآکتورها، مبدلهای حرارتی، لولهکشی، پمپها، همزنها، ظروف تحت فشار در تماس با اسیدهای قوی، قلیاها و نمکهای خورنده (625, 600, C-276).
- کاربردهای دریایی و آبشیرینکن
- اجزای سیستمهای آبشیرینکن (لولههای آب دریا)، پروانهها، شفتها، اتصالات در معرض آب دریا (625, 718).
- کاربردهای خاص
- قالبهای اکستروژن فلزات داغ، ابزارهای ساخت شیشه، تجهیزات پزشکی (ایمپلنتها، ابزار جراحی – گریدهای خاص)، خودروهای مسابقهای (سیستمهای اگزوز).
ساخت و پردازش اینکونل: چالشها و راهکارها
- ریختهگری (Casting)
- روشهای رایج: ریختهگری ماسهای، ریختهگری دقیق (Investment Casting)، ریختهگری جهتدار (Directional Solidification – DS)، ریختهگری تکبلور (Single Crystal – SX). DS و SX برای پرههای توربین دمابالا جهت بهبود خزش استفاده میشوند.
- چالشها: تمایل به ترک گرم، تشکیل فازهای تاخوردگی، جدایش آلیاژی (Segregation). نیاز به کنترل دقیق دما و سرعت انجماد.
- شکلدهی (Forming)
- روشها: فورج (Forging – آزاد و قالببسته)، نورد (Rolling)، کشش (Drawing)، اکستروژن (Extrusion).
- چالشها: استحکام بالا حتی در دمای اتاق، محدوده دمایی شکلدهی باریک (به دلیل حساسیت به تشکیل فازهای مضر)، نیاز به نیروهای شکلدهی بسیار بالا. شکلدهی گرم (Hot Working) متداولتر است.
- عملیات حرارتی (Heat Treatment)
- حلجامد (Solution Treatment): گرم کردن تا دمایی بالا (معمولاً بالاتر از دمای تشکیل فاز γ’/γ”) برای حل کردن فازهای رسوبی در ماتریس و همگنسازی، به دنبال کوئنچ سریع (اغلب در آب یا هوا).
- پیری (Aging): گرم کردن در دمای متوسط (معمولاً بین 700-900°C) برای تشکیل رسوبات ریز و پراکنده فازهای γ’ و/یا γ” که عامل اصلی استحکام هستند. ممکن است شامل مراحل پیری چندگانه (Double Aging) باشد (مخصوصاً برای 718).
- دقت حیاتی است: زمان و دمای عملیات حرارتی برای هر گرید بهدقت مشخص شده و کوچکترین انحراف میتواند خواص نهایی را به شدت تغییر دهد.
- جوشکاری (Welding)
- چالشها: تمایل به ترک گرم (ترک انجماد در منطقه ذوب، ترک مذاب در منطقه تأثیر حرارتی – HAZ Liquation Cracking)، تشکیل فازهای ترد در HAZ، کاهش خواص مکانیکی در منطقه جوش.
- روشهای متداول: GTAW (TIG)، GMAW (MIG)، SMAW (Stick)، EBW (پرتو الکترونی)، LBW (لیزر). GTAW اغلب ترجیح داده میشود.
- راهکارها:
- استفاده از سیم جوش و الکترودهای با ترکیب شیمیایی بهینهشده (اغلب با محتوای نیوبیوم یا مولیبدن بالاتر برای جلوگیری از ترک).
- پیشگرم (Preheat) و گرمهمراهی (Interpass Temperature Control) دقیق (معمولاً محدوده 200-400°C بسته به گرید).
- کنترل شدید ورودی حرارت (Heat Input) – معمولاً کم تا متوسط.
- طراحی مناسب اتصال برای کاهش تمرکز تنش.
- عملیات حرارتی پسگرم (PWHT) در برخی موارد (بهویژه برای 718 برای رسوب مجدد γ”).
- جوشکاری برخی گریدها (مثل 718) نسبتاً آسانتر است، درحالیکه گریدهای مستحکمشده با γ’ زیاد (مثل X-750, 738) چالشبرانگیزترند.
ماشینکاری اینکونل: تسخیر سرسختترین مواد
- چرا ماشینکاری اینکونل دشوار است؟
- استحکام ذاتی بالا و استحکام سختی (Work Hardening) شدید: ماده در حین برش به سرعت سخت میشود، مقاومت زیادی در برابر برش ایجاد میکند و باعث سایش سریع ابزار میشود.
- هدایت حرارتی پایین: حدود 10-15% هدایت حرارتی فولاد. گرمای تولید شده در منطقه برش بهجای پخش شدن در قطعه کار و تراشه، در لبه برنده ابزار متمرکز میشود و منجر به ایجاد حفرههای حرارتی (Crater Wear) و تغییرشکل ابزار میشود.
- تمایل به چسبندگی (Built-up Edge – BUE): ماده تمایل دارد به لبه برنده ابزار بچسبد و یک لبه ثانویه ایجاد کند که باعث خراشیدگی سطح و پارگی ناگهانی میشود.
- نیروی برش بالا: نیاز به ماشینابزارهای بسیار سفت و محکم (Rigid) و قدرتمند.
- تراشههای سخت و ساینده: تراشهها تمایل دارند نازک و سخت باشند و به ابزار فشار میآورند.
- راهکارهای موفقیت در ماشینکاری
- انتخاب ابزار برشی:
- جنس: کاربیدهای سمانته (Cemented Carbide) با پوششهای پیشرفته (TiAlN, AlCrN, TiCN) برای افزایش مقاومت به حرارت و سایش. سرامیکها (Al2O3, Si3N4) و CBN (مکعب بور نیترید) برای عملیات سنگین و سرعتهای بالاتر. الماس پلیکریستال (PCD) برای برخی عملیات تکمیلی.
- هندسه: لبههای برنده بسیار تیز و پخخورده (Honed)، زاویه رخ مثبت، شیارهای تراشهبر طراحیشده برای شکستن تراشههای سخت. استفاده از پاشنه (Land) برای تقویت لبه.
- پارامترهای برشی (Cutting Parameters):
- سرعت برش (Vc): کم تا متوسط (معمولاً 20-60 m/min برای کاربید پوششدار، بالاتر برای سرامیک/CBN). سرعت بالا باعث گرمای بیش از حد میشود.
- پیشروی (Feed – f): کافی (معمولاً 0.05-0.25 mm/rev). پیشروی خیلی کم باعث کارسختی بیشتر و سایش ابزار میشود. پیشروی زیاد باعث شکست ابزار میشود.
- عمق برش (Depth of Cut – ap): تا حد امکان بیشتر (در محدوده توان ماشین و سفتی سیستم) برای عبور لایه کارسخته شده.
- روانکار/خنککننده (Coolant/Lubricant):
- فشار بالا و حجم بالا (High Pressure, High Volume – HPHV): حیاتی برای نفوذ به منطقه برش، دفع گرما، شستن تراشهها و کاهش BUE. فشارهای بالای 70 بار (1000 psi) یا حتی 200 بار رایج است.
- روغنهای محلول در آب (Emulsions) یا روغنهای خالص (Neat Oils) با افزودنیهای EP (فشار شدید) برای روانسازی بهتر.
- سفتی سیستم (Rigidity): ماشینابزار، ابزارگیر و قطعه کار باید بهطور استثنایی سفت و محکم باشند تا ارتعاشات (Chatter) را به حداقل برسانند.
- استراتژی برش: استفاده از عمق برش متغیر (Trochoidal Milling) در فرزکاری برای پخش بار روی لبه و خنککاری بهتر.
نکاتی برای انتخاب و آینده اینکونل
- انتخاب صحیح گرید:
- محیط شیمیایی: نوع خورندهها (اسیدها، بازها، کلریدها، گوگرد)، غلظت، دما، فشار، وجود اکسیژن.
- شرایط مکانیکی: دماهای کاری، بارهای استاتیک و دینامیک، نیاز به مقاومت خزش.
- فرآیند ساخت: قابلیت جوشکاری، ماشینکاری، شکلدهی مورد نیاز.
- ملاحظات هزینه: گریدهای پیشرفتهتر هزینه بسیار بالاتری دارند. باید توجیه فنی-اقتصادی داشته باشد.
- چالش هزینه و در دسترس بودن
- قیمت بالای نیکل و عناصر آلیاژی دیگر (Co, Nb, Mo).
- فرآیندهای تولید پیچیده و انرژیبر.
- چالشهای زنجیره تأمین.
- روندهای آینده و توسعهها
- توسعه گریدهای جدید با دمای کاری بالاتر و استحکام بیشتر برای موتورهای نسل آینده (افزایش راندمان).
- بهبود قابلیت جوشکاری و ماشینکاری گریدهای موجود.
- توسعه فرآیندهای ساخت افزایشی (Additive Manufacturing – AM) مانند SLM و DED برای تولید قطعات پیچیده با مصرف کمتر ماده و زمان کوتاهتر. اینکونلها (بهویژه 625 و 718) از مواد پیشرو در AM فلزی هستند.
- تحقیقات بر روی پوششهای محافظ و تکنیکهای مهندسی سطح برای افزایش طول عمر در شرایط سخت.
- بهینهسازی ترکیب شیمیایی برای کاهش هزینه وابستگی به عناصر بحرانی.
نتیجهگیری: اینکونل،مادهای برای گذر از مرزهای فناوری
استیل اینکونل، با وجود چالشهای ذاتی در فرآوری و هزینه بالا، جایگاه خود را بهعنوان یک ماده حیاتی در پیشرفتهترین فناوریهای بشر تثبیت کرده است. ترکیب بینظیر مقاومت به خوردگی، پایداری حرارتی و استحکام مکانیکی در دمای بالا، این سوپرآلیاژهای پایه نیکل را به انتخابی غیرقابل جایگزین در موتورهای جت، توربینهای گازی و بخار، راکتورهای هستهای، تجهیزات فرآیندی نفت و گاز و بسیاری دیگر از صنایع پیشرو تبدیل کرده است. درک عمیق ریزساختار، خواص، گریدها، کاربردها و بهویژه چالشهای ساخت و ماشینکاری اینکونلها، برای مهندسان و متخصصان فعال در این حوزهها ضروری است. آینده اینکونلها با توسعه گریدهای دمابالاتر، بهبود فرآیندهای تولید (بهخصوص ساخت افزایشی) و بهینهسازی مداوم برای کارایی و هزینه، همچنان درخشان به نظر میرسد. همانطور که بشر به دنبال دستیابی به راندمانهای بالاتر، محیطهای کاری سختتر و فناوریهای پیشرفتهتر است، اینکونلها بهعنوان پیشگامان مواد مهندسی، همچنان در خط مقدم این پیشروی خواهند ایستاد.